Krasnobród, mogiły Wielkiej Wojny

Cmentarz żołnierzy Wielkiej Wojny w Krasnobrodzie.

Jakiś czas temu trafiłem na zdjęcie cmentarza żołnierzy austro-węgierskich w Krasnobrodzie, pochodzące najprawdopodobniej z okresu wojennego lub bezpośrednio po nim (ze względu na źródło pochodzenia niestety nie mogę go bez zgody opublikować).


Uzupełnienie

Fotografia pochodzi z kolekcji zdjęć Ryszarda Gawrysia

Zdjęcie jest bardzo ogólnie opisane w języku niemieckim, jako stary cmentarz z lat 1914-18 w Krasnobrodzie. Fotografia wykonana w 1940.  Poza czterema Niemcami opartymi o skarpę tak naprawdę niewiele można powiedzieć. Cały teren jest dość mocno wyniesiony, co mogło by wskazywać na zachodnią część Krasnobrodu. Jest coś co przypomina dwa podłużne i dwa poprzeczne obwałowania, być może tworzą prostokąt, jednak brak tu jakichkolwiek śladów, że może być to cmentarz. Brak ogrodzeń, krzyży czy zewnętrznego obwałowania. Dziwi też informacja jako „stary”, w tym czasie taki stary nie był. Nie ma też informacji że jest to cmentarz z okresu Wielkiej Wojny. Niemniej właśnie to wszystko skłania do głębszych poszukiwań i analiz, gdzie i co się znajdowało i kiedy zostało ewentualnie przeniesione. Na dzień dzisiejszy mogiły poległych żołnierzy znajdują się na terenie cmentarza parafialnego w Krasnobrodzie zebrane w 4 rzędy.


Trudno nawiązać się na nim do jakiegoś punktu odniesienia by zlokalizować to miejsce, najprawdopodobniej już nie istnieje. Tak jak to najczęściej bywało, rozrzucone pojedyncze i małe zbiorowe mogiły z ciałami żołnierzy po ustaniu walk przeniesiono na zbiorczy cmentarz. Oddziały grobownictwa wojskowego Austro-Węgier, bo najprawdopodobniej to one tworzyły zbiorczy cmentarz i to te oddziały przy wykorzystaniu jeńców rosyjskich i ludności cywilnej prowadziły ekshumacje i tworzyły docelowe miejsca pochówków. Wtedy też na grobach poległych pojawiły się zamiast drewnianych, tymczasowych krzyży, żeliwne krzyże z inskrypcjami nagrobnymi jeśli pochowany był znany z imienia i nazwiska, lub tekst określający tylko przynależność państwową bezimiennych pochowanych żołnierzy. Na obszarze byłego województwa zamojskiego tylko w kilku miejscach zachowało się kilka tego typu krzyży, bardzo typowych dla tego typu pochówków. W Krasnobrodzie zobaczyć możemy zarówno krzyże z imiennymi inskrypcjami jak również ogólne informujące tylko o państwowości poległego, jak również krzyże bez jakichkolwiek inskrypcji ale z uwzględnieniem wyznania poległych – krzyże rzymskie i prawosławne.

Obecnie pochówki zlokalizowane są na cmentarzu parafialnym i mało prawdopodobne by było to miejsce ze zdjęcia, wątpliwości mam również by było to miejsce stworzone przez oddziały grobownictwa wojskowego. Mamy tu chyba do czynienia z kolejnym przeniesieniem ciał w pobliże istniejącego w tym czasie cmentarza parafialnego a obecnie już w jego granicach.

Obecnie zatarły już się ślady mogił i trudno powiedzieć czy ciała pochowane są w oddzielnych mogiłach czy są to mogiły zbiorowe. Wyróżnić możemy 4 rzędy ziemnych mogił na których rozstawiono po około 15 sztuk w równych odstępach żeliwne krzyże nagrobne. Teren pomiędzy mogiłami wyłożony jest współczesną kostką brukową. Teren ze względu na lokalizacje na cmentarzu parafialnym w którego pobliżu znajdują się inne, polskie groby wojskowe z kampanii wrześniowej 1939 otoczony jest opieką. Właśnie ta dokładność w rozmieszczeniu krzyży wzbudza moją nieufność co do rzeczywistego obrazu tego cmentarza. Krzyże ocalałe są ułożone w identycznych odstępach co raczej nigdy nie ma miejsca na tych terenach, dodatkowo co było niedopuszczalne lub przynajmniej bardzo mocno tego unikano, nie łączono mogił różnych armii, zawsze żołnierzy innej armii chowano na oddzielnym cmentarzu lub w oddzielnych mogiłach, a tu mamy pomiędzy żołnierzami austro-węgierskimi poprzetykane krzyże w tym czasie wrogiej armii carskiej. Dodatkowo bezimienne krzyże prawosławne umiejscowione są w ziemi w różny sposób, co też wyklucza taki montaż podczas tworzenia cmentarza. Dolna belka krzyża w krzyżu prawosławnym jest przechylona do dołu z prawej strony (patrząc na krzyż), tu mamy krzyże zarówno z belką obniżona po prawej jak i po lewej stronie co świadczy o ich przekręceniu, lub już „wtórnym” niechlujnym  ich ustawianiu na mogiłach. Jeśli przy tworzeniu tego miejsca miała miejsce ponowna ekshumacja to całkiem możliwe że ciała różnych armii mogą być wymieszane, jednak samo równe „ładne” ułożenie krzyży świadczy o tym że raczej tablice memoratywne nie wskazują tej osoby przy której stoją.

Działania wojenne w okresie wielkiej Wojny jakie dotknęły Krasnobród wskazują datę 26 VI 1915 rok, kiedy to podczas ataku wojsk austro-węgierskich spłonęła rezydencja Fudakowskich na Podzamku. Jest to okres wycofywania się wojsk carskich po przegranej kampanii wiosennej. Z tego okresu też pochodzą niektóre żeliwne krzyże, jednak są też wśród nich krzyże datowane na 1914 rok. Muszą więc pochodzić z jesiennego okresu walk z samego początku wojny na frontach wschodnich, najprawdopodobniej 4 armii austro-węgierskiej Auffenberga, (mniej prawdopodobny jest zasięg prawej flanki 1 armii austro-węgierskiej Dankla) i 5 armii rosyjskiej Plehwego. Dzięki oznaczeniom jeszcze czytelnym na tablicach uda się dokładniej określić przynależność armijną i określić jednostki jakie walczyły pod Krasnobrodem.

Według Pani Danuty Kawałko w publikacji „Cmentarzach województwa zamojskiego” pochowano tu 50 żołnierzy carskich i 37 austro-węgierskich.

Reklamy

One comment

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s